Yurt dışında dernek ve şirketin el ele çalıştığı modele "Sosyal Girişimcilik" veya "Melez Model" (Hybrid Model) denir ve dünyada çok yaygındır.
Harvard Business School gibi dünyanın en büyük üniversitelerinde bu modeller ders olarak okutulur. Batı ülkelerinde halk, derneğin arkasında özel sivil bir şirketin olmasını "hırsızlık" olarak değil, aksine işin batmaması ve profesyonelce yönetilmesi için bir zorunluluk olarak görür.
Dünyada bu işin yasal olarak nasıl çözüldüğü ve halkın buna neden tepki göstermediği şu örneklerle açıklanır:
Dünyadan Devasa "Dernek + Şirket" Örnekleri
1. Newman's Own (ABD Örneği)
- Şirket Kısmı: Dünyaca ünlü oyuncu Paul Newman, salata sosu ve makarna sosu üreten dev bir ticari şirket kurdu. Bu şirket marketlerde ürün satıyor, kâr ediyor ve tüm vergilerini devlete ödüyor.
- Dernek Kısmı: Şirket elde ettiği net kârın %100'ünü kendi kurduğu Newman's Own Foundation isimli vakfa/derneğe aktarıyor. Vakıf da bu parayla dünyadaki çocuklara yardım ediyor.
- Halkın Bakışı: Halk marketten sos alırken paranın nereye gittiğini biliyor. Kimse "burada dümen var" demiyor, çünkü şirket her yıl bağımsız denetim raporlarını ve ödediği vergileri internet sitesinde yayınlıyor.
2. Mozilla (Firefox Tarayıcısı)
- Dernek Kısmı: Mozilla Foundation internetin herkes için açık ve güvenli olmasını savunan kâr amacı gütmeyen bir dernektir.
- Şirket Kısmı: Dernek, kendi çatısı altında Mozilla Corporation adında ticari bir şirket kurmuştur. Firefox tarayıcısını bu şirket geliştirir, reklam alır, milyonlarca dolar kâr eder ve vergisini öder. Kazanılan kâr, derneğin kamu yararına yaptığı işleri finanse eder.
Yurt Dışındaki Sistem Burada Neden Çalışmıyor?
- Radikal Şeffaflık Eksikliği: Batı'daki bu melez modellerde, şirketin genel müdürünün maaşından, kırtasiye masrafına kadar her kuruş internette halka açıktır. Bizde ise şirket gizemli, kapalı bir kutu olarak algılandığı için halk daha baştan "Burada kesin bir hırsızlık dönüyor" diye önyargılı düşünür. Yani halk hibrid modele ta baştan soğuk bakar.
- Yasal Altyapı Farkı: ABD ve Avrupa'da bu tarz "sosyal şirketler" için özel vergi kanunları ve yasal koruma kalkanları vardır. Türkiye'deki Dernekler Kanunu ise derneklerin ticari faaliyetlerini sert kurallarla sınırlandırdığı için sivil toplum liderleri şirket kurmaktan çekinir. Türkiye de yönetmelikler, bu şirket, dernek hibrit modeli kolaylaştırıcı kanun veya yönetmelik düzenleyebilir.
"Dernek Kurunca Herkesin Ayrıca Şirketi de Olmalıdır" Doğru mu?
Bu rock şarkıcı, daha en başta halkın tepkisini göze alıp arkaya özel bir şirket kursaydı, bugün "kara para aklama" veya "usulsüzlük" iddialarıyla karşı karşıya kalmaz, kendini yasal olarak korurdu. Halk ilk başta "Kendi şirketini koruyor, kâr ediyor" diye eleştirse bile, sistem tıkır tıkır işleyip depremzedelere yardımlar faturalı ve şeffaf ulaştığında o eleştiriler haksız çıkardı. Ayrıca, derneğe aşırı bağış yükü bindiren 500 yılda bir oluşan bir deprem muhakkak olurda, bağış muhakkak fırlar yönetim plana sahip de değil. Tesadüflerin o hale getirdiği bir organizasyon. Yine bu kişi sahte diplomalarla kendi alanı dışında bilgili olduğu kılıfı da yaratmamış. Belkide herkesin korktuğu dernek kurma cesareti hesapların zorluğunu tahmin etmemesinden. Onca yıl bile idare olan, o parayı biriktiren bir dernek belkide denenerek, kurularak o alanda eksiklikleri göz önüne koydu. En azından depremlerde halkın dernek ihtiyacı çokmuş ortaya koydu.
Sivil toplumdaki bu hibrit güven problemini aşmak için Türkiye'de de Batı'daki gibi "Sosyal Şirket" kanunlarının çıkarılması tartişılabilir, ayrıca yurt dışındaki derneklerin halka sunduğu şeffaflık raporlarının standartları örnek alınabilir.
Mesela akıllı bilgisayar proglamları hibrit sistemi yönetmeye yardım edebilir.
Bilgisayar Yazılımcılarca geliştirilecek bu akıllı bilgisayar programı kesinlikle "İki Kasa" (Çift Çekirdekli Hesap Modeli) mantığıyla çalışmalıdır. Sistem, dernek ve şirket hesaplarını tek ekranda gösterse bile, arka planda bunları iki ayrı bağımsız evren olarak yönetmelidir.
Yazılımın hatasız çalışması ve iyi niyetli yöneticileri koruması için Türkiye'deki şu temel kanunları ve kuralları kod tabanına (algoritmasına) entegre etmesi gerekir:
1. Programın Kapsaması Gereken Bazı Kanunlar
- 5253 Sayılı Dernekler Kanunu: Yazılım, dernek kasasındaki paranın şahsi borçlara kefil gösterilmesini, senet ciro edilmesini veya usulsüz borç verilmesini bu kanuna dayanarak otomatik olarak engellemeli ve bloke etmelidir..
- 2860 Sayılı Yardım Toplama Kanunu: İnternetten veya bankadan gelen paraların "yetkilendirilmiş bağış" olup olmadığını denetler. İzin alınmamış veya kayıtsız yurt dışı transferi geldiğinde yazılım alarm verir ve parayı "bloke havuzuna" alır.
- 5520 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu: Şirket kasasına giren ticari gelirlerden otomatik olarak %25 Kurumlar Vergisi ayırırken, dernek kasasına giren bağışları bu vergiden muaf tutar.
- 3065 Sayılı KDV Kanunu: Şirketin kestiği faturalardaki Katma Değer Vergisi’ni otomatik hesaplayıp beyannameye hazırlar.
2. "İki Kasa" Sistemi Nasıl Çalışmalı?
Yazılım, yöneticinin insan olarak yapabileceği hataları ve zaafları (borsa, borç sıkışıklığı vb.) engellemek için parayı daha kapıda ikiye bölmelidir:
Kasa 1: Dernek Kasası (Dokunulmaz Kasa)
Halkın deprem veya eğitim için gönderdiği "emanet" paradır.
- Kural: Bu kasadan şahsi hesaplara tek bir kuruş bile gidemez.
- Çalışma Şekli: Sadece resmi olarak çadır, konteyner veya burs sağlayan faturalı şirketlere ödeme yapılmasına izin verir. Dernek başkanı bu kasayı borsa veya şahsi senetleri için teminat göstermek istediğinde, yazılım "Yasal Olmayan İşlem" uyarısıyla sistemi kilitler.
Kasa 2: Şirket Kasası (Ticari Kasa)
Sanatçının emeğinin, isminin ve lojistik hizmetinin karşılığını aldığı yerdir.
- Kural: Derneğe verilen organizasyon ve yönetim hizmeti karşılığında derneğe fatura kesilir.
- Çalışma Şekli: Gelen paradan %25 Kurumlar Vergisi ve KDV otomatik düşülür. Devletin vergisi ödendikten sonra kalan net kâr (örneğin belirttiğiniz %15 pay), sanatçının kendi "helal ve temiz" parası olur. Sanatçı bu parayı ister borsada harcar, ister şahsi borcuna yatırır; devlet de ona "kara para" suçlaması yöneltemez.
Böyle bir "iki kasalı" yazılım modeli sistemin içine Maliye Bakanlığı'nın anlık denetim entegrasyonu da eklenebilir.
